Cemal Uşşak’ın, “Biz dindarlar, Kürtlerin acısını yeterince hissetmedik” açıklaması ile başlayan tartışmalar üzerine, Ali Bulaç 24.10.2011, 27.10.2011 ve 29.10.2011 tarihli üç yazı yazdı. Bulaç’ın, İslamcılar’ın Kürt Sorunu’na duyarsız(!)lığını ve aradaki bağları incelediği yazılarından:

*
…

Bugün hangi fikrî, politik ve askerî düzeyde cereyan ediyorsa etsin, Kürt sorunu eğer kalıcı bir zemine oturacaksa, gelip dayanacağı ana meselelerden biri “İslam konusu” olacaktır. Ortadoğu’nun genelinde olduğu gibi Türkiye’de veya Kürtlerin yaşadığı coğrafyada sosyo-politik olayları derinden belirlemekte olan İslam faktörünün payı yeterince anlaşılmadan ve hak ettiği önemde ele alınmadan soruna kalıcı bir çözüm bulunamaz. Bunun somut örneği Kuzey Irak Bölgesel Kürt Yönetimi ve bugün içeride yaşamakta olduğu derin sorunlardır. Kürtler İslam ümmetinin parçasıdır, yaşadıkları coğrafya sadece Ortadoğu’nun değil, İslam âleminin tam kalbidir. Laik Kürt aydınları kendilerini bu dünyadan ayrı üniteler görse bile, bölgenin tarihi, coğrafyası, ana kültürel kodları, içine girdiği yeni inşa mecrası ve öngörülebilir gelecek açısından İslam dünyası onları kendinden ayrı, bağımsız göremez. Dolayısıyla kalıcı çözüm İslamî çerçevede ve Müslümanların tarihsel tecrübesinde aranıp bulunacaktır.

“Kürt mesele-si”yle ilgili ben de epey çalıştım. En çok kendimi bu konuda söz söylemeye ‘hak sahibi’ görüyorum. Çünkü ben “Kürtlerin yaşadığı tarihî coğrafyayı İslam dünyasının asli ve tabii bölgesi; Kürt halkını da İslam ümmetinin asli ve tabii bir parçası” gören biri olarak hiçbir zaman Kürt sorununa bigâne kalmadım. (Konuyla ilgili yazdıklarım ortada: Ortadoğu’dan İslam Dünyasına, İst.-1996, s. 221-275; Kürtler Nereye? Çıra Y., İst.-2010.)

Ancak genel olarak ve kamusal düzeyde Müslümanların Kürt sorunuyla ilgili attıkları ilk önemli adım Mazlum-Der’in Ankara’da 28-29 Kasım 1992′de düzenlediği sempozyumdur. Sempozyuma İslami akımların, grup, tarikat ve cemaatlerin neredeyse tamamının temsilcileri katıldı, bildiriler sundu, müzakerelerde bulundu ve son derece gerçekçi, aklı başında, barışı ve adaleti tesis edici bir ‘çözüm çerçevesi’ çıktı. (Bkz. Kürt Sorunu Forumu, Sor Y. 452 shf. 1993-Ankara.) Buradan iddia ediyorum, ne Kürt milliyetçileri ne “Kürt açılımı”nı başlatıp bir türlü toparlayamayan hükümet -ki 2009′da başlatılan açılıma destek vermemize rağmen hükümet bizlere tek cümlelik fikir sorma lüzumunu hissetmedi-, bizim sunduğumuz “çözüm çerçevesi ve takip edilecek yol haritası”ndan daha gerçekçi, daha doğru ve kalıcı çözüm ortaya koyabilmiş değildirler. (1992′de dile getirdiğimiz çerçeve için bkz. A. Bulaç, Mazlum-Der Kürt formu, s. 25-38)

Mezkûr forumun önemi şuradan ileri gelir: 1978′de kurulup 1984′te silahlı mücadeleye başlayan Kürt hareketi, zaten 1990′ların başında siyasi parti (DEP) kurup kanuni sahneye çıktı, 1992′de Müslümanlar da mezkûr forumu düzenledi. Ardından aynı önemde Nubihar Dergisi İstanbul’da bir Kürt forumu düzenledi ve yaklaşık aynı grup temsilcileri aynı çözüm çerçevesini teklif etti. Daha düzenli bir çerçevede 2008′de Abant Platformu, Kürt sorununu ele aldı ve “Kürt kimliğinin ifadesi, ana dil ve genel af” olmak üzere son derece dikkat çekici çözümler önerdi.

…

**

İslamcıların ve genel olarak Müslüman grupların Kürt sorunu karşısındaki ‘ikircikli tutumları’nın sebebini yedi noktada toplayabiliriz:

1) Cumhuriyet, kurulduğunda “üç öteki seçmiş”, bunları sindirmeyi kendine esas görev saymıştı: “Dindarlar, Kürt milliyetçileri ve gayrimüslimler”.

 

Dindar çevrelerin çektiği sıkıntı ve acıları saymaya kalkışsak ciltler dolusu kitap yazılır. Kendisi baskı altında insanlar başka acı çekenlere yeterince ilgi ve ihtimam göstermemişse, anlaşılır durum dolayısıyla bu bir “kusur” olabilir, ama “itirafı gerektiren suç” değildir.

2) 1984′te Kürt milliyetçi hareketi silahlı mücadele ile işe başladı. Müslümanların siyasi mücadele geleneklerinde “Huruç ala’s-Sultan” yoktur, bu anarşi ve kargaşaya yol açan “fitne” sayıldığından “Cair/zalim de olsa yöneticiye (Ulu’l-emre) itaat” vardır. Ebu Hanife ve İmam Şafii çizgisi bunu hiç değilse “temkin” yoluna dönüştürerek sivil alanı zorba devletin tasallutundan kurtarmaya, hukuku sivilleştirmeye, devletin alanını sınırlandırmaya çalışmış, uygun zaman olunca kıyamı meşru saymışlardır. “Temkin yöntemi” modern zamanlarda Türkiye’de başarılı sonuç vermiş, bugün Mısır’daki son örnekle küresel vahşi kapitalizme karşı kitlesel-sivil, barışçı protestoların ilham kaynağı olmuştur.

3) PKK, silaha sarıldığında değil dindarları, şiddet yanlısı olmayan diğer bilumum Kürt gruplarını da tasfiye etmiştir. PKK’nın sorunu temellük etmesi dindar-laik her kesimi devre dışı bırakmıştır.

4) PKK, Marxist-Stalinist ve Baasçı-laik bir örgüttür. Müslümanların, arkaplanında materyalizm ve laiklik olan bir siyasi hareketi sahiplenmeleri beklenemezdi.

5) PKK ve laik-sol aydınların domine ettiği Kürt hareketi, -ezilen nitelikte de olsa- son tahlilde bir “milliyetçilik”tir. Dindarların “Türk milliyetçiliği” ile olan sorunlu ilişkileri doğrudur, ama tarihlerinde ilk defa, ezilen bir topluluk (Kürtler) adına ortaya çıkan örgüt ve aydınlar, bir “etnik grup/ırk” üzerinden hak talebinde bulunmakta, hak talep ettikçe “etnik-ırk ve kavim kimlikleri”ni “diğerleri”nden ayrıştırmaktadırlar. Bu, Müslüman alimlerin, fikir adamları ve kanaat önderlerinin henüz iç-zihni muhasebesini, İslam kelamı açısından kritiğini yaptıkları bir ‘konu’ değildir.

6) Geçen yüzyılda İslam dünyası “ümmetten milletlere/uluslara; Daru’l İslam’dan halkı Müslüman ülkelere” bölündü, tarihimizde yabancısı olduğumuz ‘ulus devletle’, teritoryal yurttaşlık ve toprağın sekülerleştirilmesi demek olan ‘vatan’ fikriyle karşılaştık. “Ulus devlet”, toprağa veya kan bağına dayalı “yurttaşlık” ile “vatan fikri”nin İslami hükümler açısından değeri meşru bir zemine oturmadan, milyonlarca mü’min erkeğin ve mü’min kadının gönlünde yaşayan Daru’l İslam’ı Batılı tarzda yeni bir parçalanmaya tabi tutacak bir teşebbüs ve talep kolayca olumlu yankı bulamazdı. Bu, Müslümanların mekân üzerinde yaşama biçimi ve örgütlenme tarzıyla ilgili önemli itikadi bir konudur.

7) Böyle olmakla beraber Kürt sorununa en yakın ilgiyi gösteren Milli Görüş ve Nakşibendi geleneğinden gelen siyasi liderler olmuştur. Rahmetli Turgut Özal, İskenderpaşa Nakşi geleneğinden idi, 1987′de MSP’den İzmir milletvekili adayı oldu. Onu Kürt sorunu konusunda rahat ve atak davranmaya sevk eden husus, “liberal politikaları” değil, İslami hassasiyetleri ve buradan aldığı meşruiyet duygusu idi. Rahmetli Necmettin Erbakan, ilk defa çekinmeden Abdullah Öcalan’la devlet adına görüşmeyi planlayan ve bu yönde adım atan lider oldu. Erbakan hiçbir zaman asimilasyoncu-inkârcı politikaları tasvip etmedi, “Siz ‘Ne mutlu Türk’üm diyene’ derseniz, Kürt de ‘Ne mutlu Kürt’üm diyene’ diyecek” dedi, bunun bedelini de ödedi. Çözüm yönünde en dikkate değer çözümlerin R. Tayyip Erdoğan’ın başında olduğu AK Parti zamanında ortaya çıktığını kimse görmezlikten gelemez. Erdoğan da -ona araya mesafe koymasını isteyenlerin baskısı altında olsa bile- bu adımların meşruiyeti çerçevesini geçmişte beslendiği “İslami gelenek”ten almaktadır. Eğer “yanlış akıllar ve yersiz korkular”ın etkisinde bu geleneğin içinden çözüm aramayı sürdürseydi, bugün çok daha iyi bir noktada olabilirdik.

***

“Kürtlerin acısını hissetmek” konusuyla ilgili söylenebilecek şeylerden biri de şudur: Türkiye’de “İslami hareket” veya “politik, sosyal ve entelektüel İslami/İslamcı akımlar” içinde yer alanların hatırı sayılır bölümü Güneydoğu ve Doğu kökenli Kürt, Arap ve Zaza kimselerdir.

 

Karadeniz, Orta Anadolu, Rumeli, Kafkas veya diğer bölgelerden olan insanlarla aynı mücadeleyi verirken, kendi etnik kökenlerini öne çıkarmama konusunda özel bir hassasiyet gösterdiler. Bunun anlaşılır sebebi var:

Hangi bölgeden ve etnik kökenden olursa olsun, 19. yüzyılın ikinci yarısından bu yana bu toprakların yegane “Batı-dışı sosyo-politik, ahlaki ve entelektüel hareketi olan İslamcılık”, İslam’ın kelami ve fıkhi çerçevesi içinden hareketle yeni bir toplum, yeni bir Daru’l İslam ve yeni bir dünya düzeninin tahayyülü olarak şekillendi. Kur’an ve Sünnet’te yer alan hükümlerin hayatın -sosyal, politik, iktisadi, idari, hukuki vs.- tanzimi için indirildiğine inanan her mü’min, bittabi ve bizzarure İslamcıdır. Aksi halde Kur’an’ın hükümlerinin bir bölümünü iptal etmiş sayılır.

İslamcı akımlar yeni bir dünya tasavvurudur, Batı-dışı modernleşmedir, modernliğe cevaptır ve fakat bir “beşeri durum” içinde modern dünyada kendine özgü kimlik ve kültür kaynaklarıyla varolma çabasıdır. Böyle olunca bu akımlar içinde yer alanların Türk, Kürt, Arap, Boşnak, Çerkez veya Laz olmalarının bir önemi yoktur.

Kabul etmek lazım ki, büyük Müslüman zihinlerin geçen yüzyılda formüle ettikleri çözümler bugün yeterli değildir. Söz konusu çözümlerde “Türk etnisitesi” baskındır. Mesela “Türkler İslam’la imtizaç etmişlerdir” önermesi, doğru olmakla beraber iki eksiği taşımakla maluldür. İlki bu “Türk etnik kimliğin esas alındığı modern Türk ulus devletine dinî meşruiyet çerçevesi” sağlamıştır. Şöyle çevremize bir bakalım, bu önermeyi ‘eksik’ bulabilecek çok az İslamî/dinî grup var. Diğer yandan sadece Türkler değil, Araplar, Kürtler, Boşnaklar ve Malaylar da İslamiyet’le imtizaç etmişlerdir. Batı akademik çevreleri ve oryantalizmi Türk’ten Müslümanlığı anladığı kadar, Araplardan da Müslümanları anlar, bir Boşnak ateist olsa bile Müslüman telakki edilir.

Said Nursi’nin “Arapça vacip, Türkçe lazım ve Kürtçe caizdir” formülü yeni devlet kurulduğunda esas alınsaydı çözümün bizzatihi kendisi olurdu, daha doğrusu sorun olmazdı. Ama bugün Kürt milliyetçileri nazarında “vacip, lazım ve caiz olan sadece Kürtçe”dir, “niye zamanında Kürtçeye izin verilmedi” sorusu, sorunun kalbidir, ama artık diğer “siyasi özgürlükler” bunu peş peşe takip etmektedir.

Hepimizin bilmesi gereken bir hakikat var: Yeni bir güne uyanıyoruz. Dünyada ve bölgede (Ortadoğu) Kürt meselesi dahil olmak üzere üç önemli boyutta köklü değişimler vuku buluyor. Bunlar zihniyetle ilgili olup modernitenin içine düştüğü derin krize işaret ediyor. Kürt sorunu söz konusu krizin bizdeki tezahürlerinden, ama en yakıcı-yıkıcı olanlarından biri. Kuşkusuz kriz Avrupa’da, Amerika’da, Asya ve Latin Amerika’da da söz ko­nusu. 2008′den beri süren “küresel kriz” modernitenin krizidir. Batı, krizi bizi paramparça ederek, kaynaklarımıza yeni eller ve yöntemlerle el koyarak aşmak istiyor.

Halen devlet, hükümet ve bu paraleldeki aydınlar Kürt sorununu salt “terör sorunu” olarak görüyorlarsa, bu derin kriz konusunda hiç de sağlıklı bir anlayış ve analiz perspektiflerinin olmadığını gösterir. Bana sorarsanız dinî gruplar, cemaatler ve tarikatlar -ve en çok muhafazakâr demokratlar- dünyada, bölgede ve ülkemizde olup bitenler konusunda yeterli bir analiz çerçevesine sahip değiller. Olup biteni doğru dürüst algılamıyorlar. Ancak bu, PKK veya BDP çevrelerinin sorunu doğru anladıkları anlamına da gelmiyor. İslamcılar, Türk ve Kürt milliyetçileri ve bilhassa küresel dogmalardan hiç kuşku duymayan liberaller ve onları takip eden sol ve milliyetçi kökenden gelen aydınlar oturup yeniden düşünmelidirler. Belki birlikte müzakereler yapmalı. Burada rahmetli Bediüzzaman’ın dediğini hatırlamanın tam sırasıdır: “Eski hal muhal, ya yeni hal ya yeni izmihlal!”